YapıLab rehberi
Her araç tek bir soruyu cevaplar. Sorunuzu seçip sayfayı açın: tüm alanlar örnek değerlerle dolu gelir, sonucu hemen görürsünüz. Sonra kendi değerlerinizi girersiniz.
Hangi araç bana göre?
- B-13 dkBaşlangıç
- K-13 dkBaşlangıç
Bu kiriş ya da kolon kesiti ve donatısı yönetmeliğe uygun mu, ne kadar moment taşır?Donatılı kesit
- O-14 dkOrta
Bu havada döktüğüm betonun kalıbını ne zaman sökebilirim?Kalıp ve olgunluk
- D-16 dkOrta
Bu bina, bu konumda, bir deprem kaydı altında nasıl sallanır; katlar ne kadar ötelenir?Deprem davranışı
- R-15 dkİleri
Malzeme belirsizliği hesaba katılınca binanın sınırı aşma olasılığı ne?Olasılıksal risk
- R-24 dkİleri
Sahada bulduğum düşük beton ya da seyrek etriye riski ne kadar artırıyor?Proje ↔ Saha
İlk kez mi kullanıyorsunuz? Bu sırayla ilerleyin
- 1. Malzeme
Önce betonun ve kesitin kendisini değerlendirin. En kısa ve en somut sayfalar bunlar.
- 2. Şantiye ve bina
Kalıp söküm kararını ve binanın deprem altında nasıl sallandığını görün.
- 3. Risk
Belirsizliği işin içine katın: tek sonuç yerine olasılık ve proje–saha farkı.
Araç araç kullanım
Beton kalitesi
Başlangıç · ilk deneme ~3 dkŞantiyeden gelen küp/silindir sonuçları projedeki beton sınıfını tutuyor mu?
Deney sonuçlarını yönetmelik kabul kriterleriyle kontrol eder ve gerçek dayanımın sınıfın altında kalma olasılığını verir. Ne zaman: Laboratuvardan beton deney raporu geldiğinde ya da karot alındığında.
Neye ihtiyacınız var?
- Projedeki beton sınıfı (ör. C30/37) — proje paftasında ya da şartnamede yazar.
- Basınç dayanımları (MPa) — beton deney raporundaki sonuçlar; Excel’den sütun olarak yapıştırabilirsiniz.
- Varsa karot sonuçları — mevcut yapılarda alınan karot raporundan.
Adım adım
- “Beton sınıfı (projede)” listesinden projedeki sınıfı seçin; numune türünü (silindir ya da küp) raporla aynı yapın.
- “Değerlendirme”de yapı denetimde şantiye numunesi için “Şantiye”yi bırakın; hazır beton tesisi kontrolü yapıyorsanız “İlk üretim” ya da “Sürekli”yi seçin.
- Deney sonuçlarını kutuya yapıştırın. Ondalık ayırıcı virgül de nokta da olabilir; kaç değer okunduğu kutunun altında yazar.
- Karot varsa ikinci kutuya ekleyin. Boy/çap oranı 1:1 ise değerin yanına “1:1” yazın.
- Sonuç bölümüne inin: önce kırmızı/yeşil kontrol satırlarına, sonra olasılık cümlesine bakın.
Sonuç nasıl okunur?
- ✓ yeşil satır kriteri sağlıyor, ✕ kırmızı satır sağlamıyor demektir; satırın altındaki madde numarası hangi kurala bakıldığını gösterir.
- “Sınıfın altında kalma olasılığı %97” gibi bir değer, eldeki sonuçlarla gerçek karakteristik dayanımın büyük olasılıkla sınıfın altında olduğunu söyler. Yüzde ne kadar düşükse o kadar iyidir; kabul kararı yine yukarıdaki yönetmelik kontrollerine göre verilir.
- “Hesabı göster” açılır kutusu her adımı formülü ve yerine konmuş sayılarıyla gösterir; hocanıza bunu gösterebilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Küp sonuçlarını “silindir” seçiliyken girmek: küp değerleri daha yüksektir, sonuç olduğundan iyi görünür.
- Tek bir sonuçla karar vermek: 3’ten az değerde olasılık çok geniş çıkar; mümkünse tüm seriyi girin.
Donatılı kesit
Başlangıç · ilk deneme ~3 dkBu kiriş ya da kolon kesiti ve donatısı yönetmeliğe uygun mu, ne kadar moment taşır?
Kesiti ölçekli çizer, taşıma gücünü hesaplar ve TBDY 2018 detay kurallarını tek tek kontrol eder. Ne zaman: Sahada ölçtüğünüz ya da projede gördüğünüz bir kiriş/kolon kesitini kontrol etmek istediğinizde.
Neye ihtiyacınız var?
- Kesit boyutları b × h (mm) ve beton örtüsü — betonarme paftasındaki kesit detayından.
- Donatı çapları ve adetleri (ör. 4Ø16), etriye çapı ve aralığı.
- Kolon için tasarım eksenel kuvveti Nd (bilmiyorsanız varsayılan değerle başlayın).
Adım adım
- “Eleman”da kiriş ya da kolon seçin; genişlik b, yükseklik h ve net beton örtüsünü girin.
- “Malzeme”de beton ve çelik sınıfını seçin (çoğu yapıda B420C).
- Kirişte alt ve üst donatıyı, kolonda kenarlardaki çubuk sayılarını ve Nd’yi girin.
- Etriye çapını, kol sayısını ve sarılma/orta bölge aralıklarını girin.
- Çizime bakın: kırmızı taralı eleman kurala aykırıdır; üzerine gelince hangi madde olduğu yazar.
Sonuç nasıl okunur?
- Mr (moment taşıma gücü) kesitin eğilmede taşıyabileceği en büyük momenttir; kolonda girdiğiniz eksenel kuvvet Nd altında hesaplanır.
- Kontrol listesinde ✕ olan her satır sahada düzeltilmesi ya da raporlanması gereken bir detaydır.
- Tarafsız eksen ve şekil değiştirme çizimi, kesitin sünek mi gevrek mi davrandığını gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Örtüyü etriyenin dışından değil donatı ekseninden ölçmek: “net beton örtüsü” en dıştaki donatının (genelde etriye) yüzeyine kadardır.
- Etriye aralığında sarılma bölgesi ile orta bölgeyi karıştırmak: uç bölgelerdeki sık aralık ayrı girilir.
Kalıp ve olgunluk
Orta · ilk deneme ~4 dkBu havada döktüğüm betonun kalıbını ne zaman sökebilirim?
Sıcaklık geçmişinden betonun kazandığı dayanımı tahmin eder ve kalıp söküm zamanını, yaz ve kış dökümünü karşılaştırarak verir. Ne zaman: Döşeme, kiriş ya da perde kalıbının söküm zamanına karar verirken; özellikle soğuk havada.
Neye ihtiyacınız var?
- Beton sınıfı ve kalıp elemanının türü (döşeme, kiriş, kolon/perde).
- Sıcaklık geçmişi: şantiyedeki veri kaydedicinin CSV dosyası ya da günlük ortalama sıcaklık ve gece/gündüz farkı.
- Varsa laboratuvar kalibrasyonu (aynı betonun farklı yaşlardaki dayanımları); yoksa örnek eğri kullanılır.
Adım adım
- “Beton”da sınıfı ve çimento dayanım gelişim sınıfını seçin (bilmiyorsanız varsayılan kalabilir).
- “Kalıp elemanı”nda eleman türünü seçin; gereken dayanım eleman türüne göre gelir, isterseniz “Gerekli dayanımı elle gir” ile değiştirebilirsiniz.
- “Sıcaklık geçmişi”nde kaynak seçin: “Senaryo: yaz ↔ kış” (günlük ortalama + gece/gündüz farkı), “Elle tablo” ya da “CSV yükle”.
- “Dayanım–olgunluk ilişkisi”nde laboratuvar veriniz yoksa “Örnek eğri (EC2)” kalsın; varsa “Kendi laboratuvar verim”i seçip girin.
- Yaz ve kış dökümünü yan yana karşılaştırın; ortak imleçle iki grafikte aynı anı izleyin.
Sonuç nasıl okunur?
- “Ortalama eğriyle” süre en olası söküm zamanıdır; “%90 güvenle” süre daha temkinli olanıdır. Karar için temkinli olanı esas alın.
- Erken yaşta donma uyarısı çıkarsa beton ilk günlerde 0 °C altına düşmüş olabilir; koruma önlemi gerekir.
- Kalıp kesiti çizimi, seçtiğiniz andaki durumu renk, ikon ve metinle gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Hava sıcaklığını beton sıcaklığı sanmak: mümkünse betonun içine konan sensörün kaydını kullanın.
- Örnek eğriyle bulunan süreyi kesin kabul etmek: gerçek karar için aynı betonla laboratuvar kalibrasyonu gerekir.
Deprem davranışı
Orta · ilk deneme ~6 dkBu bina, bu konumda, bir deprem kaydı altında nasıl sallanır; katlar ne kadar ötelenir?
Beş adımda konum, bina, modlar, deprem kaydı ve sonuç; hesaplanan hareketle sallanan 3B bina ve öteleme kontrolü. Ne zaman: Bir binanın deprem davranışını görmek ya da TBDY göreli kat ötelemesi kontrolünü anlamak istediğinizde.
Neye ihtiyacınız var?
- Konumun SS ve S1 değerleri — AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritaları (tdth.afad.gov.tr) sitesinden adresle alınır.
- Zemin sınıfı (ZA–ZF) — zemin etüdü raporunda yazar; bilmiyorsanız ZC ile başlayın.
- Kat sayısı, kat yükseklikleri, kat alanı ya da kolon boyutları.
Adım adım
- Konum ve zemin: SS, S1 ve zemin sınıfını girin; tasarım spektrumu grafiği anında çizilir.
- Bina: kat sayısını, kat yüksekliklerini ve kütle/rijitlik bilgisini girin. B-1’de değerlendirdiğiniz betonu burada kullanabilirsiniz.
- Modlar: binanın doğal titreşim periyotlarını ve mod şekillerini inceleyin (bir şey girmeniz gerekmez).
- Deprem kaydı: hazır sentetik kaydı kullanın ya da CSV/PEER kaydı yükleyin; kaydı tasarım depremine ölçekleyin.
- Sonuçlar: animasyonu oynatın; renkli katlar sınıra yaklaşan ya da aşan katlardır.
Sonuç nasıl okunur?
- T₁ (birinci periyot) binanın ne kadar “yumuşak” olduğunu gösterir; yüksek binada büyüktür.
- Göreli kat ötelemesi (λ·δ/h) sınırı aşan katlar ✕ ve desenle işaretlenir; renk körlüğünde de okunur.
- Animasyondaki büyütme katsayısı (ör. ×10) ekranda yazar; hareket gerçek çözümden gelir, süs değildir.
Sık yapılan hatalar
- SS ve S1’i birbirine karıştırmak: SS kısa periyot (genelde daha büyük), S1 1 saniye periyot değeridir.
- Tek bir kayıtla genelleme yapmak: farklı kayıtlar farklı sonuç verir; R-1’de beş kayıtlık takım kullanılır.
Olasılıksal risk
İleri · ilk deneme ~5 dkMalzeme belirsizliği hesaba katılınca binanın sınırı aşma olasılığı ne?
Binayı binlerce kez rastgele malzemeyle çözer (Monte Carlo); aşılma olasılığını, kırılganlık eğrisini ve en etkili belirsizliği verir. Ne zaman: D-1’deki tek sonuç yerine “bu sonuç ne kadar güvenilir?” sorusunu cevaplamak istediğinizde.
Neye ihtiyacınız var?
- Bina tanımı D-1’den gelir; önce D-1’de binayı kurun ve kat rijitliğini “Kolonlardan” tanımlayın.
- Beton dayanımının dağılımı — B-1 sonuçlarından ya da beton sınıfından.
- İsteğe bağlı: kütle ve sönüm belirsizliği.
Adım adım
- “Beton basınç dayanımı”nda dağılımı seçin; katlar arası korelasyon, katların betonunun birbirine ne kadar benzediğidir.
- “Çelik akma dayanımı” için varsayılan JCSS dağılımı çoğu durumda yeterlidir.
- “Model ve sınır durumu”nda öteleme sınırını ve kapasite modelini (doğrusal ya da bilineer) seçin.
- “Simülasyon”da örnek sayısını seçin: hızlı bir deneme için düşük tutun, rapor için artırın.
- Simülasyon kendiliğinden çalışır; yakınsama grafiği düzleştiyse örnek sayısı yeterlidir.
Sonuç nasıl okunur?
- “Aşılma olasılığı %12 (%95: %10–%14)” şu demek: bu varsayımlarla binaların yaklaşık %12’sinde sınır aşılır; parantezdeki aralık hesabın kendi belirsizliğidir.
- Kırılganlık eğrisi, deprem büyüdükçe (PGA) sınırın aşılma olasılığının nasıl arttığını gösterir.
- Kasırga grafiğinde en uzun çubuk, sonucu en çok etkileyen belirsizliktir; sahada önce onu ölçmek gerekir.
Sık yapılan hatalar
- Az örnekle kesin konuşmak: %95 aralığı genişse örnek sayısını artırın.
- D-1’de kat rijitliğini doğrudan girmek: beton belirsizliğinin binaya yansıması için rijitlik “Kolonlardan” hesaplanmalıdır; aksi halde sayfa uyarı verir.
- Tohumu değiştirince sonucun biraz oynamasını hata sanmak: rastgele örneklemenin doğası budur; tohum aynıysa sonuç aynıdır.
Proje ↔ Saha
İleri · ilk deneme ~4 dkSahada bulduğum düşük beton ya da seyrek etriye riski ne kadar artırıyor?
Projedeki binayı ve sahada tespit edilen binayı aynı depremlerle yan yana çözer; riskteki farkı ve sebebini gösterir. Ne zaman: Yapı denetiminde sahada projeden sapma bulduğunuzda, bunun önemini sayıyla anlatmak istediğinizde.
Neye ihtiyacınız var?
- Projedeki beton sınıfı ve etriye aralığı.
- Sahada tespit edilen karot sonuçları ve ölçülen etriye aralığı.
Adım adım
- “Projede”: projedeki beton sınıfını ve etriye aralığını girin.
- “Sahada”: karot sonuçlarını ve sahada ölçtüğünüz etriye aralığını girin.
- “Model” ve “Simülasyon” varsayılanlarıyla sonucu bekleyin; aralık genişse örnek sayısını artırın.
- İki 3B binayı aynı zaman imleciyle izleyin; kırılganlık eğrilerini aynı grafikte karşılaştırın.
Sonuç nasıl okunur?
- “%51 → %59” gibi bir sonuç, sahadaki uygulamanın tasarım depreminde sınır aşılma olasılığını 8 puan artırdığını söyler.
- Fark için verilen %95 aralık sıfırı içermiyorsa fark gerçektir, rastlantı değildir.
- “Fark nereden geliyor?” periyot, dayanım ve sarılma kontrolünü yan yana koyar; raporda bu bölüm gerekçe olarak kullanılabilir.
Sık yapılan hatalar
- Tek bir karot değerini “sahadaki beton” kabul etmek: tüm karot serisini girin.
- Sonucu kesin hüküm gibi sunmak: araç eğitim ve ön değerlendirme içindir; kesin karar mühendis incelemesiyle verilir.
Her sayfada ortak
- Hesabı göster
- Her sonucun altında açılır: formül → yerine konmuş değerler → sonuç → yönetmelik maddesi. Ödevde ve sunumda dayanak olarak gösterebilirsiniz.
- Bağlantıyı kopyala
- Girdiğiniz tüm değerler adres çubuğunda saklanır. Bağlantıyı gönderdiğiniz kişi aynı analizi aynı sonuçla açar.
- Yazdır / PDF
- Sayfayı pafta düzeninde yazdırır; tarayıcının “PDF olarak kaydet” seçeneğiyle rapor alırsınız. Tüm sayfaları tek belgede isterseniz “Rapor” sayfasını kullanın.
- Tohum
- Rastgele örneklemenin başlangıç sayısıdır. Aynı tohum her zaman aynı sonucu üretir; rapora yazılır.
- * işareti
- Yanında * olan katsayılar ders kaynaklarıyla henüz karşılaştırılmayı bekleyen değerlerdir; listesi Yöntem sayfasındadır.
- Gizlilik
- Hesapların tamamı sizin tarayıcınızda çalışır; girdiğiniz hiçbir veri bir sunucuya gönderilmez.
Terimler sözlüğü
- fck
- Betonun karakteristik basınç dayanımı; C30/37’de silindir için 30 MPa. Sonuçların büyük çoğunluğunun üstünde kalması beklenen değerdir.
- Karot
- Mevcut yapıdaki betondan delinerek alınan silindir numune; yerinde dayanımı gösterir.
- MPa
- Megapaskal; 1 MPa yaklaşık 10 kg/cm² basınca eşittir.
- Etriye
- Boyuna donatıyı saran, kesmeye ve burkulmaya karşı çalışan kapalı donatı. Uç bölgelerde sık konur (sarılma bölgesi).
- Mr
- Kesitin moment taşıma gücü: eğilmede taşıyabileceği en büyük moment (kN·m).
- TBDY 2018
- Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği. Deprem hesabı ve detay kurallarının dayanağı.
- TS 500
- Betonarme yapıların tasarım ve yapım kuralları standardı.
- SS, S1
- Haritadan alınan kısa periyot ve 1 saniye spektral ivme katsayıları; konumun deprem tehlikesini gösterir.
- PGA
- Yerin en büyük ivmesi (g cinsinden). Depremin şiddetini anlatan en basit ölçü.
- Periyot (T₁)
- Binanın bir kez gidip gelme süresi (saniye). Binanın “doğal ritmi”dir.
- Göreli kat ötelemesi
- Bir katın üst ve alt döşemesi arasındaki yatay kaymanın kat yüksekliğine oranı (δ/h). Hasarın en doğrudan göstergesi.
- Monte Carlo
- Belirsiz değerleri binlerce kez rastgele seçip hesabı tekrarlayarak olasılık bulma yöntemi.
- Kırılganlık eğrisi
- Deprem büyüdükçe hasar sınırının aşılma olasılığını gösteren eğri.
- %95 aralık
- Hesabın kendi belirsizliği: gerçek değerin büyük olasılıkla bu iki sayı arasında olduğunu söyler.
- Olgunluk
- Betonun gördüğü sıcaklık ve geçen sürenin birleşimi; dayanım gelişimini tahmin etmekte kullanılır.
Formüller, katsayılar ve kaynakların tamamı Yöntem sayfasında; motorun elle çözülmüş örneklerle karşılaştırması Doğrulama sayfasındadır.